Thể thao, trong nguồn gốc của nó, không bắt đầu từ những sân vận động lớn hay những giải đấu hào nhoáng, nhưng từ những bước chân rất đơn sơ của con người: chạy, nhảy, vui chơi, và tìm thấy niềm vui khi được vận động cùng nhau. Từ đó, các giải đấu ra đời như một dịp để con người gặp gỡ, quy tụ, và chia sẻ một niềm vui chung. Người ta thi đấu, nhưng không phải để loại trừ nhau, mà để cùng nhau lớn lên; người ta tranh tài, nhưng không phải để hạ bệ nhau, mà để khám phá giới hạn và vẻ đẹp của chính mình. Trong ý nghĩa sâu xa, mỗi giải đấu là một cuộc hẹn của tình người: nơi những khác biệt được đặt cạnh nhau, nơi con người học cách tôn trọng nhau, và nơi niềm vui không thuộc về riêng ai, nhưng lan tỏa thành một niềm vui chung của tất cả.
Thế nhưng, chính nơi đáng lẽ là niềm vui ấy, thể thao lại rất dễ bị lệch hướng. Bởi vì sâu trong con người luôn có một nhu cầu được khẳng định mình, được công nhận, được chiến thắng. Khi bước vào thi đấu, nhu cầu ấy dễ dàng bị đẩy lên mạnh mẽ: tôi không chỉ muốn chơi, mà muốn thắng; không chỉ muốn cố gắng, mà muốn hơn người khác. Từ đó, niềm vui ban đầu dần bị thay thế bởi áp lực thành tích, và sự gặp gỡ trở thành sự so sánh. Khi cái tôi chen vào, đối thủ không còn là người giúp tôi trưởng thành, nhưng trở thành người tôi phải vượt qua bằng mọi giá. Và thế là, rất nhẹ nhàng, thể thao trượt khỏi quỹ đạo của nó: từ một không gian của tình người, nó có thể biến thành nơi của căng thẳng, ganh đua, thậm chí là loại trừ. Không phải vì thể thao xấu, nhưng vì trái tim con người dễ bị kéo về phía hơn thua, nếu không được soi sáng và thanh luyện.
Để thể thao trở về đúng hướng, không thể chỉ dừng lại ở những lời kêu gọi chung chung, nhưng cần chạm đến chính động lực bên trong của con người và cách tổ chức bên ngoài của hoạt động thể thao. Trước hết, cần tái định hướng ý nghĩa của việc thi đấu: chiến thắng không còn là tiêu chuẩn tối hậu để xác định giá trị con người, nhưng chỉ là một kết quả tương đối trong một tiến trình phát triển. Khi tiêu chuẩn thay đổi, tâm lý cũng thay đổi: người ta không còn bị ám ảnh phải hơn người khác, nhưng tập trung vào việc hoàn thiện chính mình trong tương quan với người khác.
Thứ đến, cần thiết lập một nền “văn hóa thể thao” đúng nghĩa, trong đó luật chơi không chỉ là quy định kỹ thuật, nhưng là một khung giáo dục nhân bản: buộc người tham gia phải tôn trọng, phải tự giới hạn, phải chấp nhận thất bại. Chính việc tự nguyện ở lại trong luật chơi giúp con người học cách điều chỉnh bản năng cạnh tranh của mình, thay vì để nó bùng phát tự do.
Sau cùng, vai trò của người tổ chức và người đồng hành là thiết yếu: huấn luyện viên, người hướng dẫn, hay người lãnh đạo phải không ngừng nhắc lại và làm chứng rằng giá trị của thể thao nằm ở tiến trình hơn là kết quả, ở tương quan hơn là thành tích. Khi một môi trường được định hình như vậy, những lệch lạc sẽ dần được điều chỉnh, và thể thao có thể trở lại với bản chất ban đầu của nó: một không gian giúp con người vừa trưởng thành trong chính mình, vừa mở ra với người khác.
Sau cùng, điều quan trọng không chỉ là sửa lại cách tổ chức thể thao, nhưng là học lại cách “chơi” trong chính đời sống của mình. Bởi vì mỗi người đều đang tham dự vào một “cuộc chơi” lớn hơn: cuộc sống hằng ngày, với những tương quan, những thành công và thất bại. Nếu trong thể thao, ta được mời gọi vượt qua não trạng hơn thua để bước vào hiệp thông, thì trong đời sống cũng vậy: ta được mời gọi sống với người khác không như đối thủ, nhưng như những người cùng hành trình. Khi một người biết vui với thành công của người khác, biết chấp nhận giới hạn của mình, và biết đặt tương quan trên thành tích, người đó đang sống tinh thần thể thao đích thực. Và khi tinh thần ấy thấm vào đời sống, con người không chỉ “chơi đẹp” trên sân, nhưng còn “sống đẹp” giữa đời: nhẹ nhàng hơn, tự do hơn, và mở ra hơn với tha nhân. Khi ấy, thể thao không còn là một hoạt động riêng lẻ, nhưng trở thành một cách thế giúp con người học lại nghệ thuật sống với nhau trong niềm vui và hiệp thông.
Lm. Giuse Vũ Uyên Thi, S.J.
